استاد عابد شکور زاده - سبک زلال

عابد شکورزاده، پژوهشگر تاجیک

زلال – شعری نو در ادب پارسی

ابولفضل دادا، ادیب خوشقریحه ایرانی، در 2 بهمن ماه سال 1388 خورشیدی، مطابق با 22 ژانویه سال 2010 میلادی،با نمونه شعر تازهای با نام شعرهای زلال، زنگوله ی پدیده ی نوی را در نظم عالمگیر پارسی به صدا درآورد. این قالب جدید شعر توسط شبکههای اجتماعی اینترنتی نشر گردید . ابوالفضل دادا ابتکار خود را «شعر زلال» نامید و این شعر در ردیف ساختارهای کلاسیکی شعر و شعر سفید یا آزاد وارد ادبیات فارسی شد. اما زلال یا شعر زلال چست؟ نخست نمونهای از آن،که ابوالفضل سروده :

*

هرکه او غرق من است،
آتش هر فتنه ای را خرمن است.
آفتابی باش و از "من" ذوب گردان خویش را،
آب شو، آب از برای گلشن است،
پاکی مرد و زن است.

*

با این صورت و ترکیب از زلال، چنین تعریف کرده اند، که آن از نوع های شعری است از 5 تا 11 سطر، با طول وزن زینه به زینه به طور مساوی از کم شروع شده و در کم پایان می یابد.از نگاه وزن سطر طولانی که سطر میانی می باشد، "سطر مادر" و سطر های اطراف آن را "سطرهای قرینه" می گویند. در زلال سطر اول و آخر دارای حدّ اکثر پنج ضرباهنگ در وزن مثلث عروضی و حداکثر شش هجا در وزن مثلث آزاد میباشد .تعداد ضرباهنگ بین دو سطر (تفاوت زینه بین دو سطر همجوار با هم )در وزن مثلث عروض ،فقط دو عدد ،یعنی چهار هجاست .ریتم موسیقیایی از ابتدا تا آخر به طور روان حفظ میگردد .سطرهای متقارن با طول و وزن عروض تعداد هجا و تعداد ضرباهنگ با هم برابرند. اینک، نمونه از سرودههای اعظم خجسته (ادیب تاجكستان) :

*

سپیده را سلام
مه ز ره رسیده را سلام
امید زندگی، نوید رستن بشر
طلوع روز رستخیز و صبح نودمیده را سلام
ز نور آیهها به کائنات سینه ها
عزیز جان و دیده را سلام
پدیده را سلام

*

در شعر زلال نحوه ی حرکت وزنها با بالارفت و پایین رفتشان تصویر فتح قلهای را در وزن مصوّر مثلث در ذهن تجسم کرده، فضای هندسی جالبی را در عالم خیال و معنا نمایان میسازد. وزنهای عروضی در این نوع شعر بیشتر روی آهنگ بیرونی و موسیقهای سوار است و به صورت امواج شکل زینهای منظم دارد.وزن موسیقَی زلال با معلوم شدن تعداد ضرب - آهنگ سطر اول و یا کشف ریتم سطر مادر به دست میآید .زلال زبان خاصی داشته، با ریتم خاص موسیقی بر طبق سلیقه و ذوق شاعر ساخته میشود .یعنی شاعر در این نوع شعر در کمترین حجم سخنِ محکم و شاعرانه را در قالبی منظم و با اصول پیشرفتهتر به عرصه ظهور میرساند.

زلال را به چهار نوع تقسیم کردهاند : 1 )زلال عروض قافیه دار ;2 )زلال عروض بدون قافیه ;3 )زلال آزاد ;4 )زلال پیوسته .در این هر چهار نوع قانون کلّی زلال رعایت میشود ،لیکن با این تفاوت که در زلال عروضی قافیهدار وزن با آهنگ موسیقی روان عروضی پیش میرود و از قافیه استفاده میشود .یعنی دو سطر اول و دو سطر آخر دارای قافیه و بقیه سطرها یكدرمیان دارای قافیه می باشند. شعر زلال اصولا واقعی است و زبان خاص خود را دارد و با ریتم خاص موسیقهای بر اساس سلیقه و ذوق شاعر ساخته میشود .
امروز مهدی یوسف نژاد ،طلای کرمانی ،محمدرسول باوندپور ،بهزاد چهارتنگی ،گیتا تاجبخش ،مهناز چالاكی ،سیدامیر موسویان ... (از ایران) ،سیدطاهر موسوی،فهیم آرین ،سیدمصطفی ساییس (افغانستان )با کامیابی زلال میسرایند و در این نمود شعری شهرت دارند .
زلال به ادبیات فارسی ماوراءالنهر هم وارد شدهاست و شاعرانی همچون اعظم خجسته ،ظفر صوفی فرغانی ،ثریا هكیم اوا ،بهروز ذبیح الله ،فردوس اعظم و مفتونه نظیراوا در این ژانر سرودهها دارند . در ضمن،نخستین مجموعه شعر زلال به قلم شاعر تاجیک،اعظم خجسته تعلق دارد ،که آن سال 2011 با نام «چشمه زلال» (با حروف فارسی و سریلیک )در شهر مشهد منتشر شد . نمونهای از شعر زلال او با نام "جام جم":

*

جام جم لبریز شد،
رستم دستان ز جا نیمخیز شد .
ابن سینا در بخارا نبض بیماری گرفت
ناله ی نی شد به پا چون حلقهای در گوشها آویز شد .
حافظ شیراز و سعدی مست اشعار كمال
لحظهای قلب زمان، تبریز شد،
كفش من شبدیز شد .

*

عابد شکورزاده

پژوهشگر تاجیک

سالگرد رحلت جانگداز امام خمینی(ره) تسلیت باد...